جنگ یمن دوباره شعله‌ور شده، اما این‌بار صنعا قرار نیست با دست خالی پای میز مذاکره بنشیند؛ پیشروی در ساحل غربی، حضور در نزدیکی باب‌المندب و حمله به عمق عربستان، معادله‌ای تازه برای صلح پیش روی ریاض گذاشته است.
آتش‌بس شکست خورد، بی‌اعتمادی باقی ماند
حمله عربستان به فرودگاه بین‌المللی صنعا در ژوئیه، آرامش شکننده‌ای را که از آوریل ۲۰۲۲ برقرار بود، درهم شکست. آن آتش‌بس هیچ‌گاه به توافق نهایی تبدیل نشد و نقشه راهی که در دسامبر ۲۰۲۳ با میانجیگری سازمان ملل مطرح شد نیز هرگز به مرحله امضا و اجرا نرسید.
در آن نقشه راه، آتش‌بس سراسری، پرداخت حقوق کارکنان دولتی، ازسرگیری صادرات نفت، بازگشایی جاده‌ها و کاهش محدودیت‌های فرودگاه صنعا و بندر الحدیده پیش‌بینی شده بود. اما تعهدات روی کاغذ باقی ماندند و از نگاه صنعا، تجربه همین روند نشان داد که وعده بدون تضمین اجرایی، نمی‌تواند مبنای یک توافق پایدار باشد.
هزینه جنگ نیز برای یمن تنها به میدان نبرد محدود نشده است. برآورد برنامه توسعه سازمان ملل، ۳۷۷ هزار مرگ مرتبط با جنگ تا پایان ۲۰۲۱ را پیش‌بینی کرده بود؛ ۱۵۴ هزار مورد ناشی از خشونت مستقیم و ۲۲۳ هزار مورد ناشی از گرسنگی، بیماری و دیگر عوامل غیرمستقیم.
صنعا با نقشه جدید وارد میدان شده است
در دور تازه درگیری، نیروهای مسلح یمن همسو با انصارالله در غرب کشور پیشروی کرده و المخا و مواضعی در نزدیکی باب‌المندب و همچنین جزایر دریای سرخ را به کنترل خود درآورده‌اند. همزمان، صنعا اعلام کرده کشتی‌های مرتبط با عربستان را هدف قرار می‌دهد و حملات موشکی و پهپادی به اهدافی در داخل عربستان انجام داده است.
در مقابل، حملات هوایی عربستان در سراسر یمن از سر گرفته شده است. نیروهای همسو با انصارالله از ۵۲ حمله هوایی و موشکی در یک بازه ۲۴ ساعته در اواخر سپتامبر خبر داده‌اند و مقام‌های سعودی نیز از رهگیری موشک‌های یمنی سخن گفته‌اند.
«طالب الحسنی»، پژوهشگر و روزنامه‌نگار یمنی، معتقد است هر مذاکره جدید باید «توازن کنونی روی زمین» را در نظر بگیرد. به گفته او، صنعا دیگر نمی‌تواند صرفاً به تفاهمات اجرا نشده سال ۲۰۲۳ بازگردد. معنای این موضع روشن است؛ شرایط میدان نسبت به زمانی که نقشه راه قبلی تدوین شد، تغییر کرده است.
پایان جنگ، دیگر فقط آتش‌بس نیست
مطالبات صنعا نیز از یک توقف ساده درگیری فراتر رفته است. «حمید عاصم»، عضو هیئت ملی مذاکره‌کننده صنعا، می‌گوید این طرف خواهان «پایان تجاوز، رفع محاصره، پرداخت غرامت، آزادی اسرا و خروج نیروهای اشغالگر از بخش‌هایی از کشور» است.
سرتیپ «عابد الثور» نیز تأکید می‌کند که یمنی‌ها دیگر حاضر نیستند تنها به تضمین‌های عربستان تکیه کنند. او خواستار تضمین‌های خارجی از سوی بازیگرانی مانند شورای امنیت سازمان ملل، روسیه و چین شده و حتی عمان، الجزایر و تونس را از کشورهای عربی مورد اعتماد صنعا نام برده است.
مسئله فقط تضمین سیاسی نیست. الثور پیشنهاد می‌کند منابع مالی توافق در حساب‌های قابل نظارت نگهداری شود و پرداخت‌ها بر اساس جدول زمانی مشخص انجام گیرد؛ زیرا از نگاه او، وعده پرداخت حقوق یا تأمین هزینه بازسازی، بدون تضمین دسترسی واقعی به منابع، ارزش چندانی ندارد.
ریاض می‌تواند با صنعا مذاکره کند؛ اما یمن فقط صنعا نیست
بخش دشوارتر ماجرا در داخل یمن قرار دارد. شورای انتقالی جنوب، تیپ‌های «العمالقه»، نیروهای وابسته به «طارق صالح» و دیگر گروه‌های محلی همچنان منافع و وفاداری‌های متفاوتی دارند. خروج نیروهای باقی‌مانده امارات نیز این رقابت‌ها را از بین نبرده است.
عربستان در ماه‌های گذشته تلاش کرده نیروهای همسو با خود را زیر فرماندهی منسجم‌تری قرار دهد و نیروهای «سپر میهن» را به محور این ساختار تبدیل کند. در سوی دیگر، صنعا نیز در سال‌های کاهش تنش فرصت پیدا کرده توانمندی‌های نظامی خود را افزایش دهد.
به همین دلیل، حتی اگر ریاض و صنعا دوباره به میز مذاکره بازگردند، توافق میان این دو طرف به‌تنهایی نمی‌تواند شکاف‌های داخلی یمن را حل کند.
با این حال، یک تفاوت اساسی نسبت به گذشته وجود دارد؛ صنعا اکنون می‌گوید آماده مذاکره است، اما تنها در صورتی که تعهدات در عمل اجرا شوند. عاصم تأکید کرده رهبری صنعا به نیروهای خود دستور داده تا زمان اجرای واقعی تعهدات، همه گزینه‌ها را باز نگه دارند.
در نتیجه، مسئله دیگر صرفاً بازگشت به آتش‌بس نیست؛ مسئله این است که آیا ریاض حاضر است برای توافقی که صنعا آن را بر اساس واقعیت‌های جدید میدان تعریف می‌کند، تضمین‌ها و امتیازاتی ارائه کند که در نقشه راه قبلی هرگز محقق نشد.
نظر شما